Sưu tầm, nghệ thuật sắp đặt và tác giả

Di sản văn hoá vật thể của người Việt chúng ta cho đến nay vẫn tiếp tục đòi hỏi nghiên cứu, khảo sát, phát hiện, kiểm kê, đánh giá, sưu tầm và bảo tồn, hoặc tại chỗ, hoặc lưu giữ trong những sưu tập, một cách nâng niu và chuyên nghiệp.

Di sản văn hoá vật thể của người Việt chúng ta cho đến nay vẫn tiếp tục đòi hỏi nghiên cứu, khảo sát, phát hiện, kiểm kê, đánh giá, sưu tầm và bảo tồn, hoặc tại chỗ, hoặc lưu giữ trong những sưu tập, một cách nâng niu và chuyên nghiệp. Hầu hết các sản phẩm văn hoá thuộc dĩ vãng lịch sử đều được tạo ra bởi các vật liệu và chất liệu có nguồn gốc hữu cơ, hoặc bằng đất nung, do đó nguy cơ huỷ hoại dễ trở thành điều đã rồi.

Những biến động lịch sử và xã hội đã từng và ngay cả hôm nay là nguyên nhân thứ hai dẫn tới sự tan biến, không để sót vết tích, của những sản phẩm vật chất. Đã vậy, các di tích văn hóa, các công trình cũ đều có quy mô nhỏ bé, tồn tại trong những điều kiện dễ bị xâm hại, còn các sản phẩm có giá trị nghệ thuật và các cổ vật thì lại phân tán, nhiều khi chưa được nhận biết mà, hễ được nhận biết, thì dễ bị đánh cắp để trở thành đối tượng của thị trường.

Người Việt chúng ta từ xưa coi trọng truyền thống tinh thần của cha ông, của dòng họ, của quê hương và dân tộc. Tuy nhiên, người Việt, cũng như nhiều dân tộc khác, chưa có nhận thức về bảo tồn những kiến tạo của các thế hệ đi trước từ giá trị lịch sử và giá trị thẩm mỹ. Kế thừa là kế thừa tài sản, có giá trị về tiền của và sử dụng.

Khái niệm di tích lịch sử, cổ vật, sưu tập và bảo tàng đến muộn, từ cuối thế kỷ XIX và trở nên đặc biệt thông dụng từ nửa sau thế kỷ XX. Vào những thập kỷ cuối của thế kỷ qua, chúng ta làm chủ thêm những khái niệm di sản văn hoá, di sản vật thể và phi vật thể, trùng tu khoa học, di sản thiên nhiên v.v...

Ở Việt Nam, việc sưu tầm đồ cổ có lẽ chỉ bắt đầu vào những năm cuối của thế kỷ XIX. Lúc đó các cụ gọi là thú chơi cổ đồ. Người chơi đồ cổ sưu tầm và đem bày trong nhà mình, một phần để trang trí và một phần để khoe với thiên hạ. Họ thường là nhà giàu, chủ yếu là thương gia, ở Hà Nội, Sài Gòn và Huế. Họ sưu tầm đồ cổ theo tiêu chí: cổ - hiếm - đẹp, hầu hết có nguồn gốc Trung Hoa. Đó là đồ sứ, đồ làm bằng các chất liệu quý, tiếp theo là đồ gỗ gia dụng, như sập, gụ, tủ chè. Vào khoảng giữa thế kỷ XX xuất hiện những nhà sưu tầm tranh. Vài thập niên cuối thế kỷ, trào lưu sưu tầm đồ cổ có nguồn gốc Việt dần dà lan rộng. Càng gần đây càng phổ biến việc sưu tầm những đồ vật đời thường, công cụ sản xuất và kiến trúc dân gian, xuất phát từ nhận thức về giá trị của văn hoá và nghệ thuật dân tộc, về khả năng phát huy chúng trong các hoạt động kinh doanh du lịch, một phần khác từ nhận thức dân chủ hoá về di sản văn hoá, được tiếp nhận rộng rãi.

Người viết những dòng này đã thử tìm ra một nhà nghiên cứu hoặc một tài liệu nào đó nói về quá trình phát triển thú chơi đồ cổ và tranh ở Việt Nam. Tuy nhiên, điều này quả không dễ. Đành mạo muội nhắc tên những cụ Nguyên Ninh, cụ Vinh Thành, cụ Thanh Đức, cụ Toại Khang, cụ Ngô Văn Vinh, cụ Vĩnh Thắng, cụ Dục Hỉ, cụ Đông Thịnh, cụ Đức Minh, cụ Vương Hồng Sển, nhà nghiên cứu và sưu tầm ở Sài Gòn,... Ai mách bảo cho tôi, sưu tập của cụ nào còn, của cụ nào tan tác? Có những cụ năm nọ, hễ gặp là chỉ nói đến đồ, già mà vẫn mê như bị bỏ bùa. Vậy mà nay đã thành người thiên cổ. Nghĩ đến những sưu tập vẫn nằm yên hoặc tản mát đâu đó, nghĩ tới những người ham chơi hoá ra có công nhặt nhạnh, gom góp cho cái kho báu vật không cài khoá của cha ông, mà lòng cứ nao nao...

Họa sỹ Nguyễn Thành Chương có thể liệt vào thế hệ thứ 3 những người sưu tầm đồ cổ và sản phẩm văn hoá của dĩ vãng. Ở anh, có những khác biệt: sưu tầm từ khi còn rất trẻ; dùng thu nhập chủ yếu từ bán tranh của mình để sưu tầm kiến trúc truyền thống, đồ cổ và những đồ vật còn sót lại từ cuộc sống thường nhật đã lùi xa; tổ chức trưng bày bộ sưu tập đồ sộ và đa dạng không phải trong những căn phòng, mà trong một không gian kiến trúc - cảnh quan, được tạo dựng tài tình riêng cho mục đích ấy. Anh, có lẽ, là người duy nhất tạo lập một tác phẩm sắp đặt từ sưu tập và một bảo tàng - vườn kiến trúc phong cảnh, - cả hai đều tự chúng mà trở thành duy nhất.

Việt Phủ Thành Chương quả thực đang sở hữu và trưng ra một bộ sưu tập tư nhân đồ sộ, phong phú, đa dạng và có giá trị về nhiều phương diện. Một bộ sưu tập về thực chất là sự tập hợp những sưu tập.

Sưu tập kiến trúc dân gian truyền thống là bộ phận vừa hữu cơ trong sự kết thành bộ sưu tập của Thành Chương, vừa là khuôn khổ và nền cảnh hữu cơ cho việc trưng bày những đồ cổ, những vật phẩm văn hoá đời sống, không thể tách lìa khỏi nhau. Trên diện tích rộng chừng một héc-ta, họa sỹ - nhà quy hoạch – nhà sắp đặt đã cấy ghép vào địa hình những nếp nhà, di chuyển nguyên vẹn từ nơi khác, hoặc có sự tận dụng tối đa những thành phần cấu trúc cũ. Nếp nhà 3 gian nhỏ bé, nhìn mà cứ tưởng dựng lên từ tầm vóc người, bằng vật liệu gỗ - tre – rơm, ẩn né vào một góc vườn. Bên cạnh là căn nhà sàn của dân tộc Mường, được bày biện tự nhiên, gây cảm giác nó không phải được trưng, mà đang là nơi trú ngụ. Một nếp nhà khác, tường đất nện theo kỹ thuật xây cất của dân vùng cao, với cái cổng thấp bé, thoạt nhiên gây cảm nghĩ, cái sản phẩm kiến tạo cỏn con này đích thực là kiến trúc sinh thái, kiến trúc hô hấp, nơi cơ thể của ta có cơ may ngơi nghỉ. Các công trình kiến trúc gỗ khác, như ngôi nhà được mệnh danh là Tường Vân, nhà đại khoa (nghe quen thế mà khó bắt gặp thời nay), nhà thủy đình, nhà hát có tên Long Đình v.v... là những bằng chứng thuyết phục về nghệ thuật dụng gỗ của người Việt, - hợp lý bởi không có gì thừa, chắc chắn bởi hệ liên kết không gian y hệt đám người đứng choãi chân và nắm chặt tay nhau, đẹp bền bởi cái sự mộc. Có những kiến trúc, ta còn bắt gặp đôi khi, Thành Chương bằng cách nào đó sở hữu được và đem ghép đặt vào từng góc đất chọn kỹ, như tháp đá, như những cái giếng cổ, những cầu đá, những cái am và cái miếu, nhỏ không thể nhỏ hơn... mang lại cho ta sự “thụ” thị giác, sự “cảm” tâm thức của người Việt. Tôi thường nói với những ai muốn hiểu nghệ thuật kiến trúc Việt, hãy dành ra một ngày, đi từ đình Tây Đằng, đình Chu Quyến, đình Đông Viên, đình Quang Húc, đình Cam Đà rồi kết thúc bởi đình Mông Phụ ở trong một huyện Ba Vì, bạn sẽ cảm và sẽ thấu bản chất kiến trúc Việt, mà chẳng cần đến sự giải thích nào. Sưu tập gồm những căn nhà và kiến trúc vật, tuy bởi lý do nào đó không còn tọa lạc nơi chốn gốc, song được sắp xếp và lồng ghép tại Phủ, một phần nào đó cho ta những cảm thụ như thế.

Trong bộ sưu tập của Việt phủ Thành Chương, hiện hữu 2 sưu tập thành phần. Đó là sưu tập đồ sứ gốm thuộc các triều đại phong kiến Việt Nam, Lý - Trần – Lê - Nguyễn, sưu tập các đồ vật văn hoá đời sống - sản xuất – tâm linh. Sưu tập đầu thuộc dạng chơi đồ cổ, thiên về những tiêu chí cổ - hiếm - đẹp. Gốm sứ Việt, chưa đạt độ tinh xảo và quý phái như của Trung Hoa, song vẫn làm cho ta yêu mến bởi sự ích dụng, được hình thể hóa một cách giản dị mà tưởng như không thể khác thế và bởi chất mộc, thời nay được tương đồng với vẻ đẹp. Nhớ những năm nào, đồ gốm sứ Việt mình bày bán la liệt trên vỉa hè phố Hàng Mã vào những dịp Tết, với giá rẻ mạt đến nao lòng. Nay, cũng nơi đấy, la liệt bày ra, nhưng đa phần là giả. Phải chăng nguồn đã vơi, hay đồ cổ ta, cuối cùng, đã lên ngôi. Ngày xưa, các cụ làm gì cũng nghĩ lâu, cũng tỉ mẩn và chau chuốt, cộng với kinh nghiệm trong đầu và nơi bàn tay, bởi thế mà sản phẩm trông vừa khôn lại vừa đẹp, dần dà đứng vào hàng cổ vật.

Sưu tập cổ vật và đồ vật từ cuộc sống thường nhật, đời sống tâm linh có vị trí kiệt xuất trong tổng bộ sưu tập của Việt Phủ Thành Chương. Và, có lẽ, là một tập hợp hiếm hoi về nhiều phương diện trong số những tích lũy được biết ở Việt Nam. Nhằm dễ bề bao quát hàng ngàn đơn vị trưng bày, ta có thể phân chia thành 2 nhóm: nhóm phục vụ các hoạt động tín ngưỡng – tâm linh, và nhóm phục vụ đời sống sinh hoạt và sản xuất. Hoặc phân chia thành nhóm là đối tượng của mỹ thuật và nhóm là sản phẩm thực dụng. Hoặc nhóm đồ vật là sở hữu của giới đẳng cấp và của giới bình dân. Cũng có thể phân chia theo chất liệu và kỹ thuật chế tác, như làm bằng tre, bằng gỗ, gỗ khảm nạm và sơn son thếp vàng, làm bằng đất nung, bằng đá... Ta kinh ngạc và choáng ngợp trước số lượng, sự đa dạng, độ cổ xưa, sự tinh tế, và trong nhiều trường hợp, độ tráng lộng của những sản phẩm, nằm ở giữa địa hạt nghệ thuật và thủ công. Lâu nay, do chưa nhìn thấy ở dạng tập trung và chưa đánh giá đủ, ta cứ đinh ninh là vốn liếng ấy ở ta có phần nghèo nàn. Sự hiện hữu của hàng chục pho tượng các thời làm bằng gỗ sơn thếp, hàng trăm pho tượng quan hầu và con giống đá, vô vàn những đồ thờ và hương án, sập gụ tủ chè, bình phong, hoành phi, câu đối v.v... tạo ra sức thuyết phục lớn ngay cả về số lượng. Không thể tưởng tượng nổi, bằng sự nhẫn nại nào và bằng công sức cùng tiền của nào, mà họa sỹ Thành Chương đã phát hiện và thu gom về đây cả một khối lượng ghê gớm những tài sản văn hóa như thế. Hễ ai muốn biết, muốn thấm và thụ hưởng tài nghệ của những người thợ thủ công – nông dân Việt, hãy đến với sưu tập động sản của Việt phủ Thành Chương. Ít nơi nào có thể sánh được.

Nhiều năm xem tranh và đồ họa của họa sỹ Thành Chương, tôi cứ phân vân về phong cách biểu đạt không giống ai của anh. Dĩ nhiên, nhận ra dấu ấn ảnh hưởng của chủ nghĩa lập thể quốc tế, song cái phần kia, cái phần của riêng anh và là cái chất Thành Chương, bắt nguồn từ đâu? Tôi đã có cho mình câu trả lời, lang thang giữa bộ sưu tập chảy thành mạch, thành dòng trong không gian Việt phủ.

Ai đó hỏi tôi, bộ sưu tập của Việt phủ Thành Chương trị giá bao nhiêu? Có quá nhiều thông số để đưa vào bài tính. Tôi chỉ biết vận ra đây cách nói chẳng có gì là mới: Vô giá. Vô giá đối với di sản văn hoá của dân tộc Việt chịu nhiều mất mát. Vô giá, bởi không thể đưa vào việc định giá sự gắng gỏi, sự bền bỉ, tấm lòng và nhiệt huyết phi thường của một Con người 60 năm tuổi đời, một sự nghiệp sáng tác hội họa thành danh, một bộ sưu tập những di sản văn hoá đem dâng hiến cho người đời. Cùng với tranh và cùng với Việt phủ Thành Chương, chợt nghĩ, Thành Chương cũng đã trở thành niềm ngạc nhiên và sự thán phục.

Từ trước đến nay, những người chơi đồ cổ hoặc những nhà sưu tầm nói chung thường cất giữ những bộ sưu tập của mình trong những căn phòng kín hoặc đem bày một phần ở phòng khách. Gần đây, ở các khu du lịch, xuất hiện những trưng bày cổ vật. Chưa thấy mở cửa những bảo tàng – sưu tập tư nhân, tuy Luật Di sản văn hoá năm 2002 đã cho phép điều ấy. Tiếc, vì đã muộn, có những cụ từng nung nấu ý định mở bảo tàng tại gia cho xã hội thưởng ngoạn cùng. Không được chấp thuận, các cụ ra đi mà không đem theo, con cháu đem chia, ứng xử theo cách riêng.

Họa sỹ Thành Chương có lẽ là người đầu tiên đem ra giới thiệu với công chúng hầu như toàn bộ sự tích lũy trong hơn 40 năm đời mình. Và, anh cũng là người đầu tiên triển khai bộ sưu tập của mình tại một địa điểm cách xa thành phố, dưới bầu trời, trong một khuôn viên - vườn cảnh. Hơn thế nữa, anh cũng là người đầu tiên vận dụng sáng tạo ngôn ngữ nghệ thuật sắp đặt, thâm nhập vào Việt Nam chưa lâu, vào việc trưng bày các đối tượng của bộ sưu tập – di sản.

Nhà nghiên cứu lịch sử văn hóa và mỹ thuật, nhà dân tộc học, nhà sưu tầm, kiến trúc sư và nhà bảo tàng học, khi sở hữu một bộ sưu tập tương tự, chắc hẳn sẽ xây dựng những kịch bản, rất chuyên biệt và rất chuyên nghiệp cho trưng bày của mình. Không rõ, họa sỹ Thành Chương có tham khảo ý kiến chuyên ngành và nghiệp vụ của họ hay không? Có cảm giác, anh đã đi ra từ chính mình. Và, cũng từ chính mình, anh tạo ra sản phẩm nghệ thuật và sự nghiệp thứ hai, sau mảng hội họa, - tác phẩm nghệ thuật sắp đặt, hoàn toàn độc đáo.

Trong những năm gần đây, người dân Hà Nội, do sự bức bối gia tăng của hiện đại hóa đô thị và do có điều kiện về tài chính, đã ồ ạt lan toả ra các vùng đất xa gần thành phố, xây nhà và tạo lập cho mình những vương quốc con con. Thành Chương cũng không quá chậm chân, - anh chọn một mảnh đất trên sườn đồi, không phải để lấy chốn thảnh thơi, mà cốt là để di chuyển tới đó cái sưu tập vừa lắm món và lại vừa cồng kềnh, chất chồng ở nơi mà ngay gia đình anh trú ngụ còn chật. Trên mảnh đất cằn cỗi, Thành Chương vừa làm quy hoạch theo cách thức riêng, vừa soạn thảo kịch bản triển khai trưng bày và thực hiện dần dà từng bước, khi túi tiền cho phép. Tự anh cân nhắc, đắn đo, mày mò và khám phá, để cuối cùng tạo nên một tác phẩm, kết hợp kiến trúc và nghệ thuật sắp đặt, trọn vẹn mà không nhận ra sự manh mún.

Thành Chương không trưng bày theo niên đại, không theo loại hình, không theo chất liệu... Anh nhận rõ, sự không thể tách lìa đồ vật ra khỏi kiến trúc, ra khỏi môi trường nơi chúng từng cộng sinh. Và, như một kiến trúc sư phong cảnh, anh lồng ghép vào từng góc đất những công trình kiến trúc và những kiến trúc vật duy nhất phù hợp. Trong và quanh những công trình ấy, họa sỹ bày đặt mọi đồ vật, đúng thứ tự và tự nhiên, như thuở xưa các cụ mình đã từng. Có những ngôi nhà anh khéo léo cơi nới hoặc bổ sung cái này cái nọ, bài bản như là một bác thợ mộc cổ truyền. Không gian được chia nhỏ, thành những sân, thềm, lối lên, đường đi, bể cạn... Khung cảnh luôn luôn biến đổi, hé mở ra những cái duyên và vẻ đẹp theo lối tạo cảnh thời xưa.

Cây thế, cây cổ thụ và những loại cây cỏ thân quen của miền đất Bắc Bộ cũng lập thành sưu tập sống của Việt Phủ. Hiểu rõ và giải mã được những đặc tính và vẻ đẹp riêng biệt của từng loài cây cỏ, Thành Chương hành động như một người thợ về cây cảnh và tạo cảnh, như một nghệ sỹ sắp đặt, hòa phối chúng vào thể đất, lồng ghép chúng vào các tế bào của trưng bày, tạo nên một bản giao hưởng đặc sắc.

Ở Việt Phủ, Thành Chương thể hiện mình, cùng một lúc, như là một curator (quản thủ bảo tàng), chuyên gia trưng bày, kiến trúc sư, nhà nghiên cứu mỹ thuật cổ, người thực thi dự án, người thợ thủ công đích thực. Người thợ thủ công, xuất xứ từ nông dân và chưa hề bao giờ tách lìa khỏi lũy tre làng cùng ruộng đồng, với những phẩm chất quý báu, - cần mẫn, chịu khó, tỉ mỉ, cầu toàn và khéo tay.

Có thể, cũng từng ấy những nhà chuyên môn từ những lĩnh vực không phải hội họa sẽ phát hiện ra khiếm khuyết nào đó, sẽ chê Việt Phủ Thành Chương về mặt này mặt nọ. Song, tôi tin chắc rằng, với sự tích lũy những di sản văn hóa có một không hai, với nghệ thuật sắp đặt chúng trong sự quấn quện với đất trời, anh quả là một người lao động nhiệt huyết và tận tụy, vô song trên cánh đồng nghệ thuật.

Nhìn từ sự nghiệp của Thành Chương, dù nghe có lạ tai, ta vẫn nhất trí với ai đó tôn vinh anh là Người khổng lồ.

Gs. Ts. Kts. Hoàng Đạo Kính

Dốc Dây Diều, Đập Kèo Cả, Xã Hiền Ninh, Hà Nội
ĐT: +84 (04) 3991 2970 | DĐ: +84 (0)903 297 669 | Email: vietphuthanhchuong@gmail.com 

Mở cửa tất cả các ngày trong tuần kể cả ngày Lễ. Thứ 2 Nhà hàng Việt Phủ không phục vụ khách lẻ.